Çanakkale Savaşı 1915

ÖNCEKİ SAYFA
57. ALAY VEFA YÜRÜYÜŞÜ ROTASI

SONRAKİ SAYFA
ZİYARET REHBERİ ANA SAYFA

MUSTAFA KEMAL YOLU

Tarihi Alan Başkanlığı tarafından düzenlenmiş olan yürüyüş yolları arasındaki en uzun yürüyüş yolu Mustafa Kemal Yolu'dur. Mustafa Kemal Yolu, Filli Boya'nın katkılarıyla hazırlıkları tamamlanan ve 19 Mayıs 2024 yılında yürüyüşe açılan yaklaşık 21 km lik bir yürüyüş yoludur. Yürüyüş yolu Bigalı Köyü'nden, Yb Mustafa Kemal'in 1915 yılında Çanakkale Savaşları sırasında komutanlığını yaptığı 19.Tümen Karargahı'nın bulunduğu Değirmen Bayırı Mevkisinden başlamakta, 25 Nisan 1915 sabahı başında bizzat Yb. Mustafa Kemal'in bulunduğu 57. Alay'ın Conkbayırına cepheye doğru yürüdüğü yol ile devam etmekte, buradan Albay Mustafa Kemal'in siperdeki meşhur fotoğrafının çekildiği Düztepe'ye, oradan da bir süre savaşı idare ettiği Kemalyeri'ne ulaşmakta, sonrasında Kocadere üzerinden Bigalı'da son bulmaktadır. Normal bir yürüyüş temposuyla yaklaşık 7 saatte tamamlanabilen bir rotadır.

Güzergah boyunca her noktada önderimiz Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün izlerini görmek, onun yürüdüğü yollardan geçmek, o anları hissetmek bunun yanısıra 1915 Çanakkale Kara Savaşı'nın bugüne kadar ulaşan izlerini görebilmek bu yolu yürümek için başlı başına yeterli sebep olsa da bunlara ek olarak alanın bizlere sunduğu olağanüstü coğrafi güzelliklerin fotoğraflanması ve yine alanın temiz havasında doğa yürüyüşü yapmak da bu yolu yürümeyi zorunlu kılmaktadır. Güzergah boyunca, gerek yürüyüş yolu için yönlendirme ve gerekse de bulunduğunuz noktanın tarihsel önemi ile ilgili bilgilendirme panoları bulunmaktadır. Bigalı Köyü'nden sonra su ikmali yapabileceğiniz ilk nokta yaklaşık 9km uzaklıktaki Conkbayırı'dır. Buna göre tedbirli olmanız gerekmektedir.

Yürüyüşe başlamadan hemen önce Bigalı Köyünde bulunan Bigalı Atatürk Evi Müzesi'ni ziyaret etmenizi ve daha sonra köy meydanında bulunan kahvehanede bir Türk kahvesi içerek orada bulunanlarla sohbet etmenizi kesinlikle tavsiye ederim.

19. Tümen, 57.Alay ve 25 Nisan 1915 sabahına ait tarihsel süreçle ilgili bilgilere internet sayfam içerisinde bulunan 25 Nisan 1915 ve Mustafa Kemal adresinden ulaşabilirsiniz.

Mustafa Kemal Yolu yürüyüş güzergahı

DEĞİRMEN BAYIRI MEVKİİ

Sofya'da Askeri Ateşemiliter olarak görevli bulunan Yb Mustafa Kemal, Çanakkale Savaşı'nın başlaması ile birlikte Genelkurmaya defalarca telgraf göndererek masa başı bu görevinden alınması ve kendisine cephede fiili bir görev verilmesi için ısrar etmiştir. Nihayetinde kendisi 20 Ocak 1915 tarihinde Tekirdağ'da bulunan 19.Tümen'in komutanlığına atanır. Tümenin eğitimi tamamlandıktan sonra 25 Şubat’ta 19. Tümen karargâhı ve tümene bağlı birlikler Eceabat’a alınır. İlerleyen günlerde, 10 Nisan 1915’te 57. Alay ve cebel (dağ) taburu Bigalı köyüne, 77. Alay ve sahra topçu Alayı I. Taburu Maltepe yöresine alınırken, 72. Alay ve Tümen süvari bölüğü ise Eceabat’ta kalır. Bu sırada 19. Tümen Karargâhı halen Eceabat’tadır. Karargah, 19 Nisan 1915 günü yapılan bir tatbikattan sonra Bigalı Köyü'nün hemen doğusunda bulunan Değirmen Bayırı mevkisine konuşlandırılır.

25 Nisan 1915 sabahı Anzaklar Arıburnu tarafına bir çıkarma harekatı gerçekleştirirler. Daha ilk etapta karaya çıkan yaklaşık 4 bin Anzak askerini, kıyıda gözetleme görevinde bulunan 27. Alay'a ait yaklaşık 250 kişilik küçük bir Türk birliği karşılar. Zaman geçtikçe 27. Alay'ın diğer taburları da savunmaya katılır. Böylelikle düşman kuvvetleri Kanlısırt tarafında durdurulur ancak Conkbayırı-Kocaçimentepe tarafı açık kalmıştır. Kocaçimentepe gibi çok önemli bir noktanın savunulması ise, durumun kritik olduğunu gören ve saat 07.50 de tamamen kendi insiyatifi ile 57. Alay'ı başta bizzat kendisi bulunarak Kocaçimentepe'ye doğru harekete geçiren Yb. Mustafa Kemal ve askerleri tarafından gerçekleştirilir ve düşman bu sayede tamamen durdurulur.

25 Nisan 1915 sabahı Yb.Mustafa Kemal'in Conkbayırı'na ulaşmak için kullandığı güzergah günümüzde Mustafa Kemal Yolu'nun başlangıç bölümünü oluşturmaktadır. Günümüzde Değirmen Bayırı mevkisinde bulunan yel değirmeni restore edilmiş ve etrafındaki alan çadır, heykel, Mustafa Kemal Yürüyüş Yolu'na ait bilgilendirme panoları vb objelerle donatılarak ziyarete açılmıştır. Burası Mustafa Kemal Yürüyüş Yolu'nun başlangıç noktasıdır.

TARİHİ HAMAM YAPISI (0.5km)

Değirmen Bayırı Mevkisinden yaklaşık 500mt sonra güzergah üzerinde ilk olarak Tarihi Hamam Yapısı karşımıza çıkar. Bilgilendirme panosunda şu ifade yazmaktadır:

"Hamam, 1915 yılının Nisan ayında 19. Tümen ve bağlısı alayların Bigalı Köyü ve çevresine yerleşmesiyle beraber, bir dönem subay ve askerler tarafından kullanılmıştır. 24 Nisan 1915 tarihinde verilen tümen emriyle sadece subayların kullanımına tahsis kılınmış, erlerin ise hamam çadırlarında yıkanacakları belirtilmiştir. 19-25 Nisan tarihlerinde Bigalı Köyü'nde bulunan Tümen Komutanı Yb. Mustafa Kemal Bey'in (Atatürk) de bu hamamda yıkandığı anlaşılmaktadır. Önünde bulunan 1762-3 tarihli çeşmenin kitabesinde ise Yaradan'ın hayır sahibine rahmet etmesi temenni edilmiş ve çeşmeden su içilip abdest alınabileceği belirtilmiştir."

57. ALAY ORDUGAHI (2.km)

Güzergaha devam edildiğinde Tarihi Hamam'dan 2km sonra yolun sağ tarafında kalan günümüzde tarla olarak kullanılan alan Nisan 1915'te 57. Alay'ın konuşlandığı yerdir. İlgili bilgilendirme panosunda şu ifade yazmaktadır:

"Şu an bulunduğunuz bölge 57.Alay tarafından 10-25 Nisan 1915 tarihleri arasında ordugah olarak kullanılan alandır. 25 Nisan sabahı Yb.Mustafa Kemal Bey'in (Atatürk) yürüyüşü karargahından, 57. Alay'ın yürüyüşü ise bu bölgeden başlamıştır. Yürüyüşün bundan sonraki bölümünü Yb. Mustafa Kemal Bey ve 57. Alay beraber yürümüştür.

"Saat 07.39'da umumi bir sevinçle Bigalı Deresi Vadisi'ni kuzeye doğru takip etmek üzere hareket edildi. Alayın hareketiyle beraber Tümen Komutanı da alayın ilerisinde idi... derenin bir kısmında yegane maksat ve emel olan Kocaçimendağı'nı tutmak üzere yol batıya yöneltildi. Güneşin oldukça harareti altında bir an evvel Kocaçimen'e yetişmek, düşmanı pak vatanımızdan bir an evvel defetmek kararlılığıyla mola verilmeden Kocaçimen'e ulaşılmıştır. (57. Alay Komutanı Bnb. Hüseyin Avni Bey)""

Hemen yakınında bulunan bir diğer bilgilendirme panosunda ise 57. Alay Komutanı Binbaşı Hüseyin Avni Bey tarafından 25 Nisan 1915 günü yazılmış olan şu ifade yer almaktadır:

"Yolda tesadüf edilen bir düşman tayyaresi tepemizde uçuyor, 57. Alay'ın harekatını görmek istiyordu. Kısm-ı külliden ateşle tard edilerek def edildi. (25 Nisan 1915 57. Alay Komutanı Binbaşı Hüseyin Avni Bey)"

KANLI KUYU (3.km)

Güzergahın 3.km de ise Kanlı Kuyu adı verilen bir kuyu bulunmaktadır. Kuyu o dönemde talim yapan birlikler tarafından sıklıkla kullanılmış olan bir kuyudur.

BATIYA DOĞRU YÖNELİŞ VE TİLKİLİK SIRTI

Kanlı Kuyu'nun bulunduğu noktadan batıya doğru dönülmekte ve Tilkilik Sırtı'na doğru tırmanışa geçilmektedir. Başlangıç noktası olan Değirmen Bayırı Mevkiisinden bu noktaya kadar olan yol tarlalar arasından ve yer yer günümzde kullanılan araç yolu üzerinde ilerleyen düz bir yol şeklinde iken bu noktadan sonra ağaçlıklı-çalılıklı, inişli çıkışlı bir yol başlamaktadır. Burada bulunan bilgilendirme panosunda şu ifade yazmaktadır:

"Bigalı Deresi'nin bir kısmında yegane maksat ve emel olan Kocaçimendağını tutmak üzere yol garba (batıya) tevcih edildi (yöneltildi). (25 Nisan 1915 57. Alay Komutanı Binbaşı Hüseyin Avni Bey)"

Orman yolu boyunca yaklaşık 1 km'lik tırmanıştan sonra Tilkilik Sırtına ulaşılmaktadır. Bu sırt buradaki orman yollarının kavşak noktasıdır.

Tilkilik Sırtı'ndan Matikderesi' ne doğru devam edilmektedir.

MATİKDERESİ (5. km)

Tilkilik Sırtı'ndan itibaren Matikderesi'ne inişe geçilmektedir. Bu noktada yer yer eğim fazladır. Vadide Matikderesi'nde bulunan bilgilendirme panosunda şu ifade yazmaktadır:

"Şu an karşınızda bulunan ve birazdan ineceğiniz derenin ismi Matikderesi'dir. Kara muharebelerinin başladığı günden itibaren Matikderesi'ni ilk kullanan 19. Tümen Komutanı Yb. Mustafa Kemal Bey (Atatürk) ve 57. Piyade Alay'ı olmuştur. 25 Nisan 1915 sabahı ANZAK Kolordusu'na bağlı birliklerin Conkbayırı ve Kocaçimentepesi'ni ele geçirmelerine fırsat vermemek için Bigalı Köyü'nden yola çıkan kuvvet buradan geçmiştir.

"...[Mustafa Kemal] müfrezeyi Bigalı Köyü'nden Bigalı Deresi'ni takiben hareket ettirdi. Bir müddet Bigalı Deresi'ni takip ettikten sonra Matikderesi'ni atlayarak oradan Kocaçimen dağlarına tırmandı. (19. Tümen Kurmay Başkanı Binbaşı İzzettin Bey (Çalışlar))""

Matikderesi'nde bulunan bir diğer bilgilendirme panosunda ise şunlar yazmaktadır:

"Güneşin oldukça harareti altında bir an evvel Kocaçimen'e yetişmek, düşmanı pak vatanımızdan bir an evvel defetmek kararlılığıyla mola verilmeden Kocaçimen'e ulaşılmıştır. (57. Alay Komutanı Bnb. Hüseyin Avni Bey)"

KOCAMEMİŞ SIRTI

Matikderesi'nden sonra dik bir tırmanışa geçilmektedir. Sık ağaçlar arasında başlayan bu tırmanış bir süre sonra orman yolundan devam etmekte ve Kocamemiş Sırtı geçildikten sonra nihayetinde Kocaçimentepe üzerinde bulunan yangın gözetleme kulesinde son bulmaktadır. Kocamemiş Sırtı'nda bulunan bilgilendirme panosunda şu ifade yazmaktadır:

"Binlerce isimsiz vatav şehidinin yattığı bu mübarek ve mukaddes toprakları ziyaret ederek ruhlarına bir Fatiha okumak her Türk'ün bir vecibesi ve yurt vazifesi olmalıdır. Bu harp sahalarını ziyerette bulunan her yurttaşın hacca gitmiş kadar sevap işleyeceğine imanım vardır. (5. Tümen 13.Alay 2.Tabur 8.Bölük Komutanı Zabit Vekili (Asteğmen) Sokrat Efendi (İncesu))"

KURTGEÇİDİ MEVKİİ (7.km)

Kocaçimentepe'yi Conkbayırı'na bağlayan geçiş üzerinde bulunmaktadır. Burada güneyde Çanakkale Boğazı, kuzeyde Suvla Koyu birlikte görünmekte ve muhteşem manzaralar oluşturmaktadır. Burada bulunan bilgilendirme panosunda şu ifade yazmaktadır:

"Şu an bulunduğumuz bölge Yb. Mustafa Kemal Bey (Atatürk) ve beraberindekilerin 25 Nisan 1915 sabahı saat 10.00'a doğru ulaştıkları alandır. Burada kısa bir keşif yapan Mustafa Kemal Bey, Arıburnu bölgesi ölü açıda kaldığından denizde bulunan gemilerden başka başka bir şey görememiştir. Erler de güç araziyi durmaksızın geçtiği için yorulmuş ve yürüyüş derinliği uzamıştır. Bunun üzerine 57. Alay ve batarya kumandanına askerleri toplayıp denizden görünmeyecek bir şekilde 10 dakika mola vermelerini sonrasında kendisini takip etmelerini söylemiştir.

"Ben de orada bir Abdalgeçidi vardır, o Abdalgeçidi'nden Conkbayırı'na gidecektim... evvela atlı olarak yürümeye teşebbüs ettik, fakat arazi müsait değildi. Hayvanları bıraktık, yaya olarak Conkbayırı'na vardık. (25 Nisan 1915 19.Tümen Komutanı Yb. Mustafa Kemal Bey (Atatürk)) ""

ABDALGEÇİDİ

Kocaçimentepe ile Conkbayırı arasındaki geçişi sağlayan noktadır.Tarihi Alanda bulunan Büyük Anafarta Köyü'nde 15 Ağustos 2024 tarihinde başlayan ve hızla yayılan orman yangını sonucunda yaklaşık 700 hektarlık alan kül olmuştur. Alevler Kocaçimentepe ve Conkbayırı'na kadar ilerlemiş burada durdurulmuştur. Buradan yangının çevrede yarattığı olumsuz etkilerini görmek mümkündür.

CONKBAYIRI (8.5km)

Conkbayırı, yürüyüş yolu üzerinde Bigalı Köyü'nden sonra insan kalabalığıyla karşılacağınız ilk ve tek noktadır. Alanda içme suyu ikmali için çeşme bulunmaktadır. Bundan sonra Kocadere Köyü'ne kadar başka su ikmal imkanı bulunmamaktadır. Conkbayırı gerek tarihsel önemi gerek coğrafi güzelliği ve gerekse de yürüyüş yolunun neredeyse orta noktasında bulunması nedeniyle kısa bir mola için ideal alandır. Burada bulunan ve tarihsel akışın yazılı olduğu Conkbayırı Mehmetçik Kitabelerini okumanızı öneririm.

Kara Savaşı'nın başlangıç günü olması nedeniyle her yıl 25 Nisan günü sabahı bu alanda bulunan Atatürk Zafer Anıtı ve Yeni Zelanda Ulusal Anıtı önünde törenler düzenlenmektedir.

Conkbayırı girişinde yer alan bilgilendirme panosunda şu ifade yazmaktadır:

"Conkbayırı'na vasıl olduk (vardık). 25 Nisan 1915 19. Tümen Komutanı Yb. Mustafa Kemal Bey (Atatürk))"

Conkbayırı'nda bulunan bir diğer bilgilendirme panosunda ise şu ifadeler yer almaktadır:

"25 Nisan 1915 sabahı karaya çıkan Anzak birlikleri 27.Alay'a bağlı askerlerin direnişi ile karşılaşmış ancak bir müddet sonra bu askerleri geriye iterek ilerlemeye başlamıştır. Bu sırada Conkbayırı önünün açık olduğunu fark eden Zabir Namzedi İbradalı İbrahim Hayrettin Efendi emrindeki askerlerle bu istikameti tıkamıştır. Bir süre sonra cephanesi bitip geri çekilmekte olan efrat ise 19. Tümen Komutanı ile karşılaşmıştır.

Yb. Mustafa Kemal Bey (Atatürk) "Niçin kaçıyorsunuz?" diye sorduğunda "Efendim düşman" diyerek Düztepe yönünü işaret etmişlerdir. Düşmanın bulunduğu bölgeye doğru serbestçe ilerlediğini gördükten sonra tekrardan bu askerlere dönerek "Düşmandan kaçılmaz" demiştir. "Cephanemiz kalmadı" cevabını alan Yb. Mustafa Kemal Bey (Atatürk), "Cephaneniz yoksa süngünüz var" diyerek bu askerlere süngü taktırıp yere yatırmıştır. Bu hali gören düşmanın da yere yatması üzerine "Kazandığımız an bu andır" tespitinde bulunmuştur."

KEMAL DERE (9.4km)

Conkbayırı'ndan günümüzde kullanılan araç yolu boyunca aşağıya doğru inişe geçildikten hemen sonra Kemal Dere noktasına ulaşılmaktadır.

Bilgilendirme panosunda şu ifadeler yer almaktadır:

"Şu an bulunmuş olduğunuz yerin sol yan tarafında uzanan dere yatağının ismi Kemal Dere'dir. Çanakkale Muharebeleri esnasında 19. Tümen ve Kuzey Grubu Sağ Kanat Komutanı Albay Mustafa Kemal Bey (Atatürk) 14 Haziran 1915 tarihinde 180 Rakımlı Tepe'nin güneydoğusunda bulunan karargahının yanı sıra bu dere yatağı içerisinde de bir karargah tesis etmiştir. Anafartalar Grup Komutanlığına atandığı 8 Ağustos 1915 akşamına kadar her iki karargahı da kullanmıştır.

Anafartalar Bölge Komutanlığı Kurmay Başkanı Binbaşı Haydar Mehmet Bey (Alganer) Kemal Dere içerisinde bulunan karargahı şu şekilde tasvir etmiştir; "Kemal Bey'in karargahına vardık. Saat 12.00 civarıydı. Kemal Bey'in çadırına girdim. Ooo diyerek iki eski arkadaş samimiyetle sarıldık. Çadırı tamamen düzenli. Burada bir köpek, bir kuzu var. Yemek yedik.""

Yol boyunca devam ettiğinizde sol tarafında sırasıyla Kılıç Dere Şehitliği ve Talat Göktepe Anıtı'nı görebilirsiniz.

DÜZTEPE (9.6km)

Araç yolundan yürümeye devam edildiğinde varılan bir sonraki nokta Düztepe'dir. Düztepe Alb. Mustafa Kemal'in meşhur fotoğrafının çekildiği noktadır. Tarihi Alan tarafından iki yıl önce bu noktaya 17 Haziran 1915 günü çekilen fotoğrafın heykeli yapılmıştır.

Bilgilendirme panosunda şu ifadeler yer almaktadır:

"Anafartalar Bölge Komutanlığına Kurmay Başkanı olarak tayin edilen Binbaşı Haydar Mehmet Bey (Alganer), görev yerine intikali sırasında 19. Tümen cephesini ziyaret etmiştir. 17 Haziran 1915 günü saat 12.00 civarında Albay Mustafa Kemal Bey'in (Atatürk) Düztepe kuzeyinde bulunan ve daha sonra Kemal Dere adını alan mevkideki karargahına ulaşmıştır. Yanlarına yaveri ve iki süvari askerini de alan Albay Mustafa Kemal Bey, saat 16.00 da misafiriyleTümenin sağ kanadından başlayaraksiperleri dolaşmaya çıkmıştır. Binbaşı Haydar Mehmet Bey bu esnada yeni görev yeri olan Kemikliler'i de görmüştür. Yanından ayırmadığı fotoğraf makinesıyla bulunduğunuz bölgede Albay Mustafa Kemal Bey'in mehur fotoğrafını çekmiştir.

"Öyle karışık yollar ki, yalnız başına içinden çıkmak mümkün değil. Adeta insana yer altında başka bir dünya hissi veriyor. Mermiler tepemizden kestane fişeği gibi patlayarak geçiyor. İki taraf topçusu bir aralık kızıştı. Askerlerin bazısı gözetlemede, geri kalanları istirahatta yatmış uyuyor. Birkaç kişi bir arada konuşuyor ve bir diğeri namaz kılıyor. Diğerleri Kuran-ı Kerim okuyorlar. Bir alem ki hem savaş, hem sakinlik, hem heyecan, hem dünya, hem ahiret... İki fotoğraf çektim. (Binbaşı Haydar Mehmet Bey (Alganer))""

180 RAKIMLI TEPE (10.2km)

(19. TÜMEN KARARGAHI, İKİNCİ KEMAL YERİ, Baby700)

Düztepe'de yolun diğer tarafı 180 Rakımlı Tepe'dir. Burası araç yolu üzerinde yürünülen son noktadır. Buradan sonra yürüyüş yolu yine araziden devam etmektedir.

Bilgilendirme panosunda şu ifadeler yer almaktadır:

"25 Nisan'dan 17 Mayıs 1915 tarihine kadar Arıburnu Kuvvetleri Komutanı olarak görev yapan ve karargahını Kemalyeri'nde bulunduran Yb. Mustafa Kemal Bey (Atatürk), bu tarihte Kuzey Grubu olarak yeniden teşkilatlanan birliklerin komutasını Mirliva Esat Paşa'ya devretmiştir. Kemalyeri, Grup Komutanlığı Karargahı olarak belirlenince, Mustafa Kemal Bey de 19. Tümen Karargahını 180 Rakımlı Tepe güneydoğusunda bulunan (bulunduğunuz bölgede) tesis etmiştir. 4 Haziran 1915 tarihine kadar sadece bu karargahı kullanmıştır.Akabinde bölge sorumluluk sınırlarının değişmesi ve büyümesi sonucu Kemal Dere'de bir karargah daha tesis etmiştir.

"19. Tümen Komutanı Yb. Mustafa Kemal Bey'i daha kuzeyde kendisine uygun bulacağı bir yere muharebe idare yerine götürmekte serbest bıraktım.Tümen cephesi arkasına gider gitmez, yaradılışındaki olan üstünlük ve ileri görürlüğü ile Kemalyeri'nden daha iyi bir yer seçerek az zamanda toprak altında tümen kısımlarını barındıracak odalar meydana getirmekle beraber bir de misafir odasını kapsayan adeta bir mahalle durumuna koymuş ve hele konuk odasının tabanını, duvarlarını ve hatta tavanlarını halılarla örtüp süslemişti. (3. Kolordu -Şimal Grubu- Komutanı Esat Paşa)""

180 Rakımlı Tepe'den aşağı doğru vadiye inilerek Kılıçderesi'ne varılmaktadır. İnişe geçmeden hemen önce hemen sol tarafta gerçek bir şehitlik olan, Kılıç Bayırı Şehitliği bulunmaktadır. Şehitliğin hemen yanında ise Mesudiye Topu bulunmaktadır. Bu noktada artık yoldan ayrılarak tekrar arazi içinde ağaçlıklı bölgeye girilmekte ve yol Kemalyeri'ne kadar ikişer defa iniş ve çıkış yapılacak şekilde böylece devam etmektedir. Artan yorgunlukla beraber yürüyüş yolunun zorlayıcı bölümü burası olsa gerek.

TOPDERESİ (11.km)

(57. ALAY İHTİYAT MAHALLİ)

Bilgilendirme panosunda şu ifadeler yer almaktadır:

"57. Alay 19. Tümen Komutanı Kur.Yb. Mustafa Kemal Bey'in emrinde 25 Nisan 1915 tarihinde Conkbayırı'ndan hücuma geçerek Çanakkale Muharebelerinin en önemli hamlelerinden birini gerçekleştirmiştir. Bu tarihten 27 Mayıs 1915 tarihine kadar da Arıburnu cephesinin sağ kanadında muharebelere katılmıştır.

"57. Alay işgal eylediği mevzii 27. Alay'a devr ve teslim edecek ve Tümen ihtiyatı olmak üzere Düz Tepe'nin güneyindeki 180 Rakımlı Tepe'nin doğusunda Düz Tepe'den inen ikinci dereye (Top Dere) gidecektir. (27 Mayıs 1915 Kur.Yb. Mustafa Kemal Bey)."

Tümenin komutanının emri üzerine aynı gün siperlerini 27.Alay'a devreden 57.Alay, solunuzda bulunan dereye çekilerek 3 Haziran 1915 tarihine kadar burada kalmıştır. Bu tarihte yine tümen komutanının emriyle 5.Tümen cephesini teslim almak üzere Merkez Tepe-Bombasırtı hattına gitmiş ve muharebelerin sonuna kadar bu hatta kalarak daha nice kahramanlıklar göstermiştir."

Topderesi'ne indikten sonra İncebayır'a tırmanılır. Bu etapta eğim yer yer fazladır.

Bilgilendirme panosunda şu ifadeler yer almaktadır:

"Eğer bu devirde mucizeye inanmak lazım gelirse; bu en büyük mucize idi... İhtiyar tarihin ölmez sahifelerine Türk zaferini kanlarıyla yaza yaza ilerleyen bu kahramanlar tehalükle (can atarak) beklediğimiz 57,Alay ve bu mucizeyi yaratan da 19.Tümenin kahraman kumandanı idi. 25 Nisan 1915, Mülazımsani (Teğmen) Mucip Efendi (Kemalyeri)"

KEMALYERİ (12.km)

Kemalyeri, adı Yb. Mustafa Kemal Bey'e ithafen Yb. Fahrettin Bey (Altay) tarafından verilmiş olan ve Kara Savaşı süresince çeşitli birlikler tarafından karargah olarak kullanılmış olan bir alandır. Alanda bir kitabe bulunmaktadır.

Bilgilendirme panosunda şu ifadeler yer almaktadır:

"Anzaklar, "Üçüncüsırt" adını verdikleri Topçular Sırtı üzerindeki çalılarla kaplı bu noktaya "Çalılıtepecik" anlamında "Scrubby Knoll" adını vermişlerdir. 25 Nisan 1915 tarihinde saat 07.55'te buraya ulaşan 27.Piyade Alay Komutanı Yarbay Mehmet Şefik Bey (Aker), saat 8.00'de Alayının 1 ve 3.Taburlarını bu bölge üzerinden Kanlısırt-Kırmızısırt- Merkeztepe-Bomba Sırtı hattına doğru taarruza kaldırdı. Alay muharebe idare yeri olarak da yolun diğer tarafının gerisinde yer alan dere yatağını seçti. 27.Piyade Alayı, aynı gün 19.Tümen emrine girerek muharebelere devam etti.

19.Tümen Komutanı Kur.Yb.Mustafa Kemal Bey (Atatürk) 27 Nisan 1915 tarihinde 09.00'dan itibaren burasını "Arıburnu Kuvvetleri Komutanı" sıfatıyla karargah yeri olarak kullanmaya başlamış ve 17 Mayıs 1915 tarihine kadar da görevini burada sürdürmüştür.17 Mayıs 1915 tarihinden itibaren Arıburnu Cephesi'ndeki bütün kuvvetler, Mirliva Esat Paşa'nın (Bülkat) komutasında "Kuzey Grubu Komutanlığı" olarak yeniden düzenlenmiştir. Kuzey Grubu Karargahı da aynı yerde kaldığından, muharebelerin sonuna kadar burası, Arıburnu Cephesi'nde savaşan Türk birliklerinin komuta merkezi olarak kullanılmıştır.

"Kemalyeri" ismi ise 3.Kolordu Kurmay Başkanı Yarbay Fahrettin Bey (Altay) tarafından verilmiştir. Fahrettin Altay, isim verme olayını sonraları şu şekilde anlatmıştır: Kendilerine: "Karargahınız hep burada mı kalacaktır?" diye sordum, "Evet, şimdilik öyle" cevabını verdiler. "Burasının adı nedir?" dedim. "Sel yarıntısının adı mı olur?" cevabını verdiler, gülüştük. Derhal beynimde bir şimşek çaktı, gazalarını tebrik ettim, ayrıldım. Karargahımıza geldiğim zaman 19. Tümen'e yazılacak bir emir müsveddesi getirdiler. Baş tarafında şöyle yazdım: "Kemalyeri'nde 19.Tümen Kumandanlığına..." Esat Paşa bunu görünce gülümseyerek "Güzel bir isim buldunuz Fahrettin Bey." dedi. Kağıdın cevabı bir süre sonra karargaha geldi. İmza yerine şöyle yazılmıştı: "Kemalyeri'nde 19.Tümen Kumandanı Mustafa Kemal (Atatürk)..." Böylece yer kemalini bulmuş oldu.

1980 yılında Mimar Ahmet Gülgönen tarafından tasarlanan Kemalyeri Kitabesi, 1982 de Kemalyerine yerleştirilmiştir. Bu kitabede Yb Mustafa Kemal’in 4 Mayıs 1915'te yayımnladığı emrin son bölümü yazılıdır;

“Benimle beraber burada muharebe eden bütün askerler kesin olarak bilmelidir ki, bize verilen namus görevini eksiksiz yapmak için bir adım geri gitmek yoktur. Uyku, dinlenme aramanın, bu dinlenmeden yalnız benim değil, bütün milletimizin sonsuza kadar yoksun kalmasına neden olacağını hepinize hatırlarım.”

Kemalyeri'nden ayrıldıktan sonra araç yolunun karşına geçilerek orman yolundan ve sonrasında ise tarlalar arasından Kocadere Köyü'ne doğru ilerlenmektedir. Kemalteri'nden sonra sık çalılıklı, ağaçlıklı ve eğimi fazla olan bir patika vb bulunmamaktadır.

KOCADERE (14.6km)

Bilgilendirme panosunda şu ifadeler yer almaktadır:

"Kocadere, cepheye olan konumu itibariyle birliklerin intikal güzergahında bulunan önemli bir ikmal noktası olmuştur. 19.Tümen Sıhhiye Bölüğü Kocadere'ye gelmiş burada bir sargı mahalli oluşturulmuştur. Cephane kolları da burada konuşlanmıştır. Bizzat Kur.Yb. Mustafa Kemal Bey'in (Atatürk) emriyle köy içerisindeki bir ev telefon merkezi yapılmış bilgi akışı buradan sağlanmıştır. 26 Nisan sabahı buradaki telefon merkezine gelmiş, ertesi gün yapılacak taarruz hazırlıklarını yaparak geceyi burada geçirmiştir.

"26/27 Nisan gecesini Kocadere Köyü'nde geçirmiştim. Kat'i kararımı fecre yakın bir zamanda verdim. O zamandaki düşman Kabatepe istikametinden Kocadere Köyü'nü donanmasıyla ateş altına almıştı. İşte icap eden taarruz emri bu ateş altında yazılmıştır. Bu emir, emir atlıları ile birlik kumandanlarına gönderildi. Sonra ben de bizzat Kemalyeri'ne gittim. Kur.Yb. Mustafa Kemal Bey (Atatürk)""

Kocadere Köyü sınırları içerisinde bulunan ancak yürüyüş yolu üzerinde olmayan Kocadere Hastane Şehitliği'ni ziyaret edebilirsiniz.

Kocadere Köyü'nden ayrıldıktan sonra yürüyüş yolu orman yolu ve tarlalar arasında devam etmekte ve Bigalı Köyü'nde yürüyüşe başlanılan noktada son bulmaktadır.

Başta Gazi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere, tüm silah arkadaşları ve bu vatan için canını hiçe sayarak feda eden tüm şehitlerimize şükranlarımla.

Riyad AKPINAR

Kaynakça:
1-Tarihi Alan Rehberi, Sıdıka Eser, Tekin Bilgin, Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı, 2017
2- Tarihi Alan Başkanlığı Resmi internet sayfası https://canakkaletarihialan.gov.tr/
3- Apple Harita

SAVAŞIN KRONOLOJİK SAFHALARI ve İLGİLİ MAKALELERİM İÇİN TIKLAYINIZ

Görüş ve önerileriniz için